نجمين جلسه از نمايش فيلمهاي مستند كه با همكاري انجمن مستندسازان سينماي ايران و سينماتك قلهك برگزار ميشود شب گذشته با نمايش «اجاره نشینی» به كارگرداني ابراهیم مختاری به پايان رسيد و سپس نشست ديدار حضوري اين فيلمساز و تماشاگران برگزار شد.
در اين نشست، مختاري با اشاره به اين كه فيلم ياد شده يكي از بخشهاي يك مستند سه قسمتي به نام «سرپناه» است گفت: «اين فيلمها درباره سه موضوع مرتبط با هم (اجارهنشيني، اراضي شهري و مهاجرت) ساخته شد و سفارشدهنده آن وزارت مسكن بود كه البته با امكانات تلويزيون به مرحله توليد رسيد.»
بر اساس گفتههاي اين مستندساز، ساخت قسمت مربوط به اراضي شهري برعهده فريدون جوادي بوده و بخش مربوط به مهاجرت توسط محمد تهامی نژاد كارگرداني شده است: «زماني كه اين مستند ساخته شد كارمند تلويزيون و مستاجر بودم. و شايد يكي از دلايلي كه باعث شد جلب چنين سوژهاي شوم نگرانيام نسبت به شرايطي بود كه آن زمان وجود داشت.»
مختاري سپس در بخش ديگري از اين نشست با اشاره به تجربههاي قبلي خود در اين زمينه گفت: «احساس خودم اين بود كه در بين شكلهاي مختلف مستندسازی سرگردان هستم. اما زماني كه يكي از فيلمهايم (مستند «نان بلوچي») را همراه با تماشاگران ديدم به اين نتيجه رسيدم كه ميان مستندهايي كه تا آن زمان ساخته بودم رویکرد بازسازی و تعريف كردن داستان، پررنگتر از ساير رويكردهاست.» وي افزود: «يكي از مهمترين كارهايي كه بايد انجام ميشد تبديل حجم زياد پژوهشهاي انجام شده به فيلم بود. و اين در حالي بود كه كارگرداني چنين فيلمي بيشتر به رويدادهاي عيني نياز داشت تا اطلاعات مكتوب. به همين دليل از پژوهشگر فيلم كه متن مفصلي هم نوشته بود خواهش كردم بخشي از معضلات اجارهنشيني جامعه را به من و ساير همكاران پروژه نشان بدهد.»
مختاري گفت: «اولين برخورد عيني من با اين موضوع، تصوير دردناك خانوادههايي بود كه به دليل نداشتن سرپناه، زير پلها زندگي ميكردند و به دليل نداشتن درآمد كافي مجبور بودند به حكم دادگاه، مبني بر تخليه منزل استيجاري خود گردن بنهند.» اين مستندساز پر سابقه در بخش ديگري از اين نشست و در پاسخ به نحوه ورود دوربين به حريم خانههايي كه در فيلم به نمايش گذاشته شده گفت: «اگر دوربين، بدون مقدمه وارد خانهها ميشد امكان داشت واكنش آدمها را تحت تاثير قرار بدهد. به همين دليل پس از پيدا كردن خانوادههايي كه درگير معضل اجارهنشيني بودند و هماهنگي اوليه با آنها فيلمبرداري شروع ميشد كه خود اين نكته، حكايت از فرآيند طولاني و خستهكنندهاي دارد.»
مختاري افزود: «مسئولان وزارت مسكن به اين نتيجه رسيده بودند كه وضعيت اجارهنشيني و مسكن به مرحله بحراني رسيده و براي رفع چنين مشكلي به فيلمهايي نياز داشتند كه بتواند تصميم نمايندگان مجلس و ساير مسئولان را براي همكاري در اين موضوع جلب كند.» وي گفت: «با وجود تحقق انقلاب اسلامي و فروپاشي نظام گذشته، دولت همچنان قانون موجر و مستاجر (مصوب سال 1356) را اجرا ميكرد و وجود حفرههاي قانوني در اين مصوبات قديمي باعث شده بود در آغاز دهه 1360 مستاجرها خانهها را تخليه نميكردند و در عين حال از افزايش اجارهبها نيز سر باز ميزدند.»
مختاري همچنين با اشاره به تصميم دولت براي اجراي صريح قانون موجر و مستاجر افزود: «اغلب مستاجرها باور نمیکردند که صاحبخانهها بتوانند اسبابشان را به خیابان بريزند ولي اين حقيقت داشت و آنها مجبور بودند با واقعيت كنار بيايند.» وي گفت: «براي جلوگيري از اجراي اين قانون نياز بود صحنههاي تلخ و آزاردهنده تخليه منزل و فروپاشی خانوادهها به نمايش گذاشته شود. به همين دليل در جستوجو ميان پروندهها به سراغ آدمهايي ميرفتيم كه با پيگيري و جديتي بيش از سايرين به دنبال تخليه خانه و بيرون كردن مستاجرها بودند. و اين در حالي بود كه بعضي از صاحبخانهها به محض مواجهه با دوربين فيلمبرداري نرم ميشدند و از خواسته خود چشمپوشي ميكردند!»
مختاري سپس با اشاره به تغييرات قانون موجر و مستاجر در طول سالهاي گذشته گفت: «از جمله تاثيراتي كه ساخته شدن اين فيلمها در پي داشت اضافه شدن ماده عسر و حرج به اين قانون بود. یعنی اگر اثبات میشد که مستاجر توانايي پرداخت اجارهبها را ندارد اين اجازه به او داده ميشد كه بتواند به زندگي در همان محل ادامه بدهد.» وي گفت: «از اين كه در واقعيت صحنهاي تغيير ايجاد كنم پرهيز داشتم ولي باید مسیر دراماتیک ماجرا را پیدا میکردم و جزییات را به آن اضافه میکردم.»
مختاري با اشاره به اين كه مستند «اجارهنشيني» با امكانات فيلمبرداري شانزده ميليمتري و تنها با يك دوربين ساخته شده افزود: «از آنجا كه نوارهاي ويدئو، تازه در حال ورود به چرخه توليد تلويزيون بود پيشنهاد داديم به دليل حجم بالاي تصاوير مورد نياز، امكانات ويدئو در اختيار ما گذاشته شود. تصميم گرفته بوديم پس از بازبيني نماها دوباره روي آنها ضبط كنيم. اما خوشبختانه با دادن نگاتيو شانزده ميليمتري براي ساخت اين فيلمها موافقت شد و به اين ترتيب نگاتيو جايگزين نوارهاي ويدئو شد.» وي گفت: «اگر تصوير اين فيلمها روي نوار ويدئو ضبط شده بود امكان داشت بخش عمدهاي از آنها امروز پاك شده باشد و ديگر تصوير مستندي در اين زمينه وجود نداشت كه بتوان به آن استناد كرد.»
مختاري در بخش ديگري از اين نشست ضمن اشاره به كارگرداني مشترك اين فيلم با همكاري کیوان کیانی گفت: «من در زمان فيلمبرداري معمولاً كمي جلوتر از كيوان كياني، كنار فيلمبردار ميايستادم و اگر نكتهاي به ذهنم ميرسيد يا صحنهاي را ميديدم كه به درد فيلم ميخورد به او ميگفتم.» وي افزود: «البته فيلمبردار آزاد بود كه بر اساس صلاحديد خود از صحنهها فيلمبرداري كند اما از آنجا كه من و همكارم با دو چشم و كمي آزادانهتر سوژه را دنبال ميكرديم اين امكان وجود داشت كه ثبت بعضي لحظهها را به فيلمبردار گوشزد كنيم.» مختاري گفت: «زماني كه اين فيلم ساخته ميشد حقوق ماهانه من حدود هزار تومان بود ولي با اين وجود اجاره چندان زيادي پرداخت نميكردم و صاحبخانه خيلي خوبي داشتم كه سعي نميكرد به من فشار بياورد.»
وي افزود: «از نظر ذهني ميدانستم در چه وضعيتي قرار دارم و ميدانستم اگر آن خانه را تخليه كنم ديگر نميتوانم جاي ديگري اجاره كنم.» مختاري همچنين با اشاره به تاثير اين فيلم بر تحليل بحران حاكم بر اجارهنشيني گفت: «متوجه شده بودم كه وقتي هزينه زندگي از درآمد پيشي بگيرد بحران در شكنندهترين وضعيت خود قرار خواهد گرفت. و اين نكته را از طريق مقايسه حقوق ماهانه خودم با هزينههاي جاري ميفهميدم.» وي گفت: «ساخته شدن اين فيلم باعث شد به فكر بيافتم خانه بخرم. و با پسانداز اندوخته كوچكم در بانك مسكن موفق شدم وام بگيرم و صاحبخانه شوم!»
نمايش آثار مستند كه با همكاري انجمن مستندسازان سينماي ايران برگزار ميشود يكشنبه آينده (چهاردهم آبان) با نمايش مستند «تاکسی تهران» (ساخته بهمن کیارستمی) در سينماتك قلهك ادامه خواهد يافت.